Monday, 17 September 2018

આધુનિક ભૌતિક શાસ્ત્રનું જૈન દર્શન :ધર્મ અને વિજ્ઞાાનચનો સમાંતર વહેતો પ્રવાહ...

આધુનિક ભૌતિક શાસ્ત્રનું જૈન દર્શન
ધર્મ અને વિજ્ઞાાનચનો સમાંતર વહેતો પ્રવાહ...

પરમાણુથી ક્વૉન્ટમ મિકેનિક્સ સુધીની સફર...

જૈન ધર્મમાં ફિલોસોફી ઉપરાંત વિજ્ઞાાન વિશે ઉંડુ ચિંતન થયેલું છે. જૈન મુનીઓએ આધુનિક ભૌતિકશાસ્ત્રનું ખેડાણ કરવાનું પણ બાકી રાખ્યું નથી.

સામાન્ય રીતે લોકમાનસમાં વિજ્ઞાાન અને ધર્મ એકબીજાનાં વિરોધી બીંદુઓ હોય તેવું કલ્પી લેવામાં આવે છે. વિજ્ઞાાન જાણનારાં કે વૈજ્ઞાાનિકો ધર્મમાં માનતા હોતા નથી. જ્યારે ધાર્મીક માણસને વિજ્ઞાાન ઉપર શંકાની સોય તાકેલી રાખે છે. આ જનમાનસનું સર્વસામાન્ય તારણ છે. હકીકત ઘણીવાર ઉલટી હોય છે.

વૈજ્ઞાાનિકો અને વિજ્ઞાાનમાં વિશ્વાસ રાખનારાં ધર્મમાં ઊંડી શ્રદ્ધા રાખતા હોય છે. લગભગ દરેક ધાર્મિક પુસ્તકમાં પાપોનો પ્રશ્ન પુછવામાં આવતો જ હોય છે. મનુષ્ય ઉત્પત્તિનું મુખ્ય કારણ શું છે? આ સૃષ્ટિ એટલે કે બ્રહ્માંડની રચના કોણે કરી? આ પાયાનાં સવાલોનો ઉત્તર મેળવવા જતા ધાર્મિક લોકો જાણે અજાણે ધર્મ અને વિજ્ઞાાન વચ્ચે દોરેલી અદ્રશ્ય રેખા ઓળંગી જતા હોય છે. ધર્મ હવે વિજ્ઞાાન ક્ષેત્રમાં પ્રવેશી સંશોધન શરૂ કરે છે. અહીં પ્રાચીન મુનિઓનાં માઈન્ડ એક્સપરીમેન્ટ પેદા થાય છે. જેને થોટ એક્સપરીમેન્ટ પણ કહે છે. ધર્મ અને બ્રહ્માંડ બંનેનો મકસદ બ્રહ્માંડનાં રહસ્ય ઉકેલવાનો છે. જૈન ધર્મ તેમાં પાછળ નથી.

જૈન દર્શન : પ્રસ્તાવના

જૈન ધર્મમાં આધુનિક ભૌતિકશાસ્ત્રની ઘણી બધી વિભાવનાઓને સિધ્ધાંત વડે રજુ કરવામાં આવી છે. આધુનિક ભૌતિકશાસ્ત્રને અનુલક્ષીને બે પુસ્તકો વાંચવાલાયક છે. જેમાં જૈન ધર્મમાં ભૌતિકશાસ્ત્ર કઈ રીતે વણી લેવામાં આવ્યું છે તે જાણવું મહત્ત્વનું બની જાય છે. સાયન્ટીફીક સિક્રેટ ઓફ જૈનીઝમ, મુનીશ્રી નંદઘોષ વિજયજી દ્વારા લખવામાં આવ્યું છે. જે જૈન ધર્મ અને આધુનિક વિજ્ઞાાન વચ્ચે રહેલી ખાઈ પુરીને અનોખો બ્રીજ બાંધે છે. બીજુ પુસ્તક ધ સાયન્ટીફીક ફાઉન્ડેશન ઓફ જૈનિઝમ, પ્રો. કાન્તી મરડીયા દ્વારા લખવામાં આવ્યું છે.

જૈન ધર્મનાં ગ્રંથો અને સિદ્ધાંતોમાં થિયરી ઓફ રીલેટીવીટી, પરમાણુ પ્રકૃતિ, બ્લેક હોલ્સ, પ્રકાશ, અવાજ, તરંગો, ક્વૉન્ટમ મિકેનિક્સ વગેરે વિશે જાણવા મળે છે. ભૌતિકશાસ્ત્રમાં આલ્બર્ટ આઈનસ્ટાઈને સ્પેસ/અવકાશ/અંતરીક્ષ અને સમયને એક ડાયમેન્શન તરીકે આલેખી છે. જ્યારે જૈન ધર્મ આ બંને રાશીને અલગ અલગ ડાયમેન્શન માને છે. સામાન્ય રીતે ધર્મને આત્મા અને તત્વજ્ઞાાન સાથે જોડવામાં આવે છે. જ્યારે વિજ્ઞાાનને પદાર્થ/મેટર સાથે જોડવામાં આવે છે પણ આપણે જાણીએ છીએ આધ્યાત્મિક દુનિયા અને આપણું ભૌતિક વિશ્વ એક સાથે ચાલી રહ્યું છે. સમગ્ર બ્રહ્માંડ કુદરત/પ્રકૃતિનાં નિયમોને આધીન ચાલી રહ્યું છે. આ નિયમો ભૌતિક શાસ્ત્રમાં લો અને થિયરી બની જાય છે. ક્યાંક ને ક્યાંક આધ્યાત્મિક દુનિયા/ધર્મ બન્ને ભૌતિકશાસ્ત્ર 'ઓવરલેપ' થાય છે જ.

ભૌતિકશાસ્ત્ર પ્રકૃતિનાં નિયમોમાં માને છે ઈશ્વરમાં નહી. ધર્મ ઈશ્વરમાં પણ માને છે અને પ્રકૃતિનાં નિયમોમાં પણ માને છે. એટલે કે કહી શકાય કે ધર્મ અને વિજ્ઞાાન વચ્ચે 'ઓવરલેપ' થતું ક્ષેત્ર પ્રકૃતિનાં નિયમો છે. જેને અનુભવજન્ય અવલોકનો ઉપરથી તારવવામાં આવ્યાં છે. ધર્મ કહે છે કે બ્રહ્માંડ લો ઑફ ફીઝીકલથી ચાલે છે. વાત બરાબર છે. લો ઓફ ફીજીક્સ આપણો ભૌતિક દુનિયાને ચલાવે છે પરંતુ, ભૌતિકશાસ્ત્ર માટે તે પાયાનાં મુળભુત સિધ્ધાંત માત્ર નથી. તેનાથી કંઈક વિશેષ છે. જોઈએ જૈન દર્શન, આધુનિક ભૌતિકશાસ્ત્રને કઈ નજરે જુએ છે.

ભૌતિકશાસ્ત્ર પ્રમાણે સમગ્ર સૃષ્ટી જે બ્રહ્માંડ લો ઓફ ફીજીકલ પ્રમાણે ચાલે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જોઇએ તો બ્રહ્માંડમાં રહેલાં બે પિંડ તેનાં દ્રવ્ય / મેટર પ્રમાણે એકબીજાને આકર્ષે છે. દ્રવ્યને 'માસ' એટલે કે 'દળ' વડે વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. જેનાં ઉપરથી લો ઓફ ગ્રેવીટી એટલે ગુરૂત્વાકર્ષણનો નિયમ બન્યો છે. ગુરૂત્વાકર્ષણનાં નિયમમાં માસ / દળ એ મહત્વનો એકમ છે. હવે મેકનો સિધ્ધાંત કહે છે કે પિંડ તો જડતા ધરાવતો માસ / દળ એ બ્રહ્માંડમાં રહેલો અન્ય પિંડનાં દળ / માસ ઉપર આધાર રાખે છે. આલ્બર્ટ આઇનસ્ટાઇન સાપેક્ષતાવાદ, મેક પ્રિન્સીપલને સ્પર્શતા જોવા મળે છે.

જૈન ધર્મ કહે છે કે કોઇ પદાર્થ / પુદગલ / બ્રહ્માંડમાં એકલું અટુલું આઇસોલેશન સ્ટેટમાં હોઇ ન શકે. તેને બ્રહ્માંડનાં અલ્પ પીંડો સાથેની આંતરક્રીયા, આકર્ષણ કે ઈન્ટરેકશન વડે જ સમજી શકાય. આ સિધ્ધાંતને આગળ લંબાવીએ તો, જીવ પણ એકલો હોવાનું માનવું ભૂલભરેલું છે. 'જીવ'ને આત્મા એટલે કે 'જીવાત્મા' વડે સ્પીરીચ્યુઅલ વર્લ્ડ સાથે કલ્પી શકાય. ભૌતિક દુનિયામાં પણ એક સજીવનું અસ્તિત્વ અને સજીવો સાથેનાં સહઅસ્તિત્વને આભારી છે.

આમ સજીવોનાં પાયાનાં અસ્તિત્વનો સવાલ, સજીવોનાં એકબીજા સાથેનાં સંબંધો સાથે સંકળાયેલો છે. માટે જૈન ધર્મ માટે ''અહિંસા પરમો ધર્મ'' સિધ્ધાંત પાયાનો સિધ્ધાંત ગણાય છે. કારણ કે જો તમે અન્ય પ્રાણી / સજીવ કે જીવાત્માને નુકશાન પહોંચાડો છો કે મારી નાખો છો ત્યારે તેની અસર અન્ય જીવંત જીવો / સજીવો ઉપરાંત મનુષ્ય ઉપર પણ થાય છે. મનુષ્ય, સજીવ વર્ગની બહાર નથી. અહિંસા એ મનુષ્ય દ્વારા અન્ય પ્રાણી, જીવજંતુને મારવા કે નુકશાન પહોંચાડવાનો નિષેધ દાખવે છે. આમ 'અહિંસા'નાં મુળીયા આધુનિક ભૌતિકશાસ્ત્રથી આધ્યાત્મિક દુનિયા સુધી વિસ્તરે છે.

આ વાતને ધ્યાનમાં રાખીને કેટલાંક મહાન વૈજ્ઞાાનિકોએ ભૌતિકશાસ્ત્રથી આગળની દુનિયા સાથેનું જોડાણ બતાવ્યું છે. વર્નર હેઇઝેનબર્ગ જે 'પ્રિન્સિપાલ ઓફ અનસરટેન્ટી' માટે જાણીતા છે તેમણે ફિજીક્સ એન્ડ ફિલોસોફી, ફીજીક્સ એન્ડ બિયોન્ડ જેવો પુસ્તક આપ્યા છે. ફીજીકલ રિસર્ચ લેબોરેટરીનાં ડૉ. નરેન્દ્ર ભંડારી માને છે કે હેઇઝેનબર્ગનાં અનસરટેન્ટીનાં મુળીયા જૈન ધર્મનાં 'અનેકાંતવાદ'માં રહેલાં છે. ભૌતિકશાસ્ત્રમાં જે અચોક્કસતા જોવા મળે છે. તેને જૈન ધર્મનાં 'અનેકાન્તવાદ' વડે સમજી શકાય.

અહિંસા પરમો ધર્મ :- મેક પ્રિન્સીપલ કે ''થિયરી ઓફ રીલેટીવીટી''

ભૌતિકશાસ્ત્ર પ્રમાણે સમગ્ર સૃષ્ટી જે બ્રહ્માંડ લો ઓફ ફીજીકલ પ્રમાણે ચાલે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જોઇએ તો બ્રહ્માંડમાં રહેલાં બે પિંડ તેનાં દ્રવ્ય / મેટર પ્રમાણે એકબીજાને આકર્ષે છે. દ્રવ્યને 'માસ' એટલે કે 'દળ' વડે વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. જેનાં ઉપરથી લો ઓફ ગ્રેવીટી એટલે ગુરૂત્વાકર્ષણનો નિયમ બન્યો છે. ગુરૂત્વાકર્ષણનાં નિયમમાં માસ / દળ એ મહત્વનો એકમ છે. હવે મેકનો સિધ્ધાંત કહે છે કે પિંડ તો જડતા ધરાવતો માસ / દળ એ બ્રહ્માંડમાં રહેલો અન્ય પિંડનાં દળ / માસ ઉપર આધાર રાખે છે. આલ્બર્ટ આઇનસ્ટાઇન સાપેક્ષતાવાદ, મેક પ્રિન્સીપલને સ્પર્શતા જોવા મળે છે.

જૈન ધર્મ કહે છે કે કોઇ પદાર્થ / પુદગલ / બ્રહ્માંડમાં એકલું અટુલું આઇસોલેશન સ્ટેટમાં હોઇ ન શકે. તેને બ્રહ્માંડનાં અલ્પ પીંડો સાથેની આંતરક્રીયા, આકર્ષણ કે ઈન્ટરેકશન વડે જ સમજી શકાય. આ સિધ્ધાંતને આગળ લંબાવીએ તો, જીવ પણ એકલો હોવાનું માનવું ભૂલભરેલું છે. 'જીવ'ને આત્મા એટલે કે 'જીવાત્મા' વડે સ્પીરીચ્યુઅલ વર્લ્ડ સાથે કલ્પી શકાય.

ભૌતિક દુનિયામાં પણ એક સજીવનું અસ્તિત્વ અને સજીવો સાથેનાં સહઅસ્તિત્વને આભારી છે. આમ સજીવોનાં પાયાનાં અસ્તિત્વનો સવાલ, સજીવોનાં એકબીજા સાથેનાં સંબંધો સાથે સંકળાયેલો છે. માટે જૈન ધર્મ માટે ''અહિંસા પરમો ધર્મ'' સિધ્ધાંત પાયાનો સિધ્ધાંત ગણાય છે. કારણ કે જો તમે અન્ય પ્રાણી / સજીવ કે જીવાત્માને નુકશાન પહોંચાડો છો કે મારી નાખો છો ત્યારે તેની અસર અન્ય જીવંત જીવો / સજીવો ઉપરાંત મનુષ્ય ઉપર પણ થાય છે. મનુષ્ય, સજીવ વર્ગની બહાર નથી. અહિંસા એ મનુષ્ય દ્વારા અન્ય પ્રાણી, જીવજંતુને મારવા કે નુકશાન પહોંચાડવાનો નિષેધ દાખવે છે. આમ 'અહિંસા'નાં મુળીયા આધુનિક ભૌતિકશાસ્ત્રથી આધ્યાત્મિક દુનિયા સુધી વિસ્તરે છે.

આ વાતને ધ્યાનમાં રાખીને કેટલાંક મહાન વૈજ્ઞાાનિકોએ ભૌતિકશાસ્ત્રથી આગળની દુનિયા સાથેનું જોડાણ બતાવ્યું છે. વર્નર હેઇઝેનબર્ગ જે 'પ્રિન્સિપાલ ઓફ અનસરટેન્ટી' માટે જાણીતા છે તેમણે ફિજીક્સ એન્ડ ફિલોસોફી, ફીજીક્સ એન્ડ બિયોન્ડ જેવો પુસ્તક આપ્યા છે. ફીજીકલ રિસર્ચ લેબોરેટરીનાં ડૉ. નરેન્દ્ર ભંડારી માને છે કે હેઇઝેનબર્ગનાં અનસરટેન્ટીનાં મુળીયા જૈન ધર્મનાં 'અનેકાંતવાદ'માં રહેલાં છે. ભૌતિકશાસ્ત્રમાં જે અચોક્કસતા જોવા મળે છે. તેને જૈન ધર્મનાં 'અનેકાન્તવાદ' વડે સમજી શકાય.

અનેકાન્તવાદ :- ભૌતિક દુનિયાને જોવા માટેની બારી...

અનેકાન્તવાદ કે સિધ્ધાંત એ જૈન ધર્મનો પાયો છે. જેને સમજ્યાં વિના જૈન ધર્મ કે તેનાં સિધ્ધાંતોને સમજી શકાય નહીં. જૈન ધર્મ પ્રમાણે પદાર્થનાં ગુણધર્મો અનંત છે. આ કારણે માત્ર મનુષ્યનાં મર્યાદીત સંવેદનો કે દ્રષ્ટિકોણથી પદાર્થને સમજી શકાય નહીં. અનેકાન્તવાદ એકસાથે બહુપરીમાણ અને એક કરતાં 'વધારે વ્યુપોઇન્ટ'ને લક્ષ્યમાં રાખે છે. અનેકાન્તવાદનાં મુળીયા, ભગવાન મહાવીર સ્વામીનાં ઉપદેશો સુધી પહોંચે છે. આધુનિક કાળમાં તેનો સ્પર્શ ક્વોન્ટમ મિકેનિક્સ સુધી પહોંચે છે.

જૈન ધર્મ પ્રમાણે છ પદાર્થ વડે બ્રહ્માંડ રચાયેલું છે. એક કોસ્મીક સ્પેસ/અવકાશ, ગતિનાં નિયમો, જડત્વનો સિધ્ધાંત, આત્મા, પદાર્થ/મેટર, એનર્જી/ઉર્જા અને સમય. કોસ્મીક સ્પેસને બે ભાગમાં વિભાજીત કરવામાં આવે છે. એક ભાગ જ્યાં જીવંત સૃષ્ટિ વિકસેલી છે. બાકીનો ખાલી ભાગ. બીજો હિસ્સો છે. પહેલો ભાગ જેમાં જીવન એટલે કે સજીવ સૃષ્ટી છે તેને ''ફીજીકલ વર્લ્ડ'' કહે છે. આ ફીજીકલ વર્લ્ડમાં 'આત્મા' સિવાયનાં પાંચેય તત્વો આવેલાં છે. જેનાં આધારીત ભૌતિક દુનિયા ચાલે છે. મનુષ્યની સ્પીરીચ્યુઅલ દુનિયા ચલાવવા માટે 'આત્મા'નો કોન્સેપ્ટ છે.

ભૌતિકશાસ્ત્રમાં પદાર્થનો અતિ સુક્ષ્મ પણ 'પરમાણુ' ગણાય છે તેમ, જૈન ધર્મમાં કણ પદાર્થનો અતિ સુક્ષ્મ કણ જૈન-પરમાણુનો કન્સેપ્ટ છે. જૈન પરમાણુને વિજ્ઞાાનનાં ક્વોન્ટમ મિકેનિક્સને અનુસરતાં પરમાણુ તરીકે કલ્પી શકાય છે. જૈન પરમાણુને એક વિશિષ્ટ ક્ષેત્ર ફિલ્ડ એટલે કે ઈયોટા ઓફ સ્પેસમાં આવેલ અસંખ્ય પરમાણુઓનો સમુહ માનવામાં આવે છે. આ પરમાણુ પાસે સંકોચન પામવાની કે વિસ્તરણ પામવાની અનોખી ક્ષમતા છે. વૈજ્ઞાાનિકો દ્વારા શોધવામાં આવેલ બ્લેક હોલ એ એક વિશાળકાય જૈન પરમાણુનું સ્વરૂપ છે ? દ્રવ્ય સંગ્રહમાં આચાર્ય નેમીચંદ્ર બ્લેક હોલની સંભાવના દર્શાવે છે. વૈજ્ઞાાનિકોએ સ્૮૭ ગેલેક્સીનાં કેન્દ્રમાં વિશાળકાય બ્લેક હોલ શોધી કાઢ્યો છે.

ક્વોન્ટમ મિકેનિક્સ પ્રમાણે સુક્ષ્મ કણ ક્યારેક પાર્ટીકલ કે બીંદુ સ્વરૂપે વર્તે છે તો ક્યારેક તરંગો સ્વરૂપે એટલે કે પાર્ટીકલ દ્વીગુણવાદ ધરાવે છે. ભૌતિકશાસ્ત્રનાં આવા કણ ખુબ જ સુક્ષ્મ છે. આ અતિસુક્ષ્મ કક્ષાએ માનવીનાં મર્યાદીત દ્રષ્ટિકોણથી તેને સમજી શકાય નહીં. જૈન ધર્મ પ્રમાણે 'આત્મા' આવા ભૌતિકશાસ્ત્રનાં સુક્ષ્મ પરમાણુ / કણથી પણ અતિ સુક્ષ્મ છે. જેને સમજવો કે ગુણધર્મ જાણવા ખૂબ જ મુશ્કેલ કે અઘરા છે.

પરમાણુ :- સુક્ષ્મ સૃષ્ટીનું વિરાટ દર્શન

જૈન 'પરમાણુ'ની કલ્પના અને ભૌતિકશાસ્ત્રનાં 'પરમાણુ'ની વ્યાખ્યા વચ્ચે પાયાનો ભેદ છે. જૈન ધર્મ પ્રમાણે પદાર્થ-પુદગલનો અતિ સુક્ષ્મ કણ જેને વિભાજીત કરી તેનાંથી સુક્ષ્મ કણ મેળવવો શક્ય જ નથી. આ વ્યાખ્યાને આધુનિક ભૌતિકશાસ્ત્રનાં 'ક્વોટા ઓફ એનર્જી' કે 'ક્વોન્ટા' તરીકે લઇ શકાય. વિજ્ઞાાનનાં સિધ્ધાંતો પ્રમાણે સુક્ષ્મ કણ પરમાણુ છે. જો તેનું વિભાજન કરવામાં આવે તો, ન્યુટ્રોન પ્રોટોન, ઈલેક્ટ્રોન કર્વાર્ક વગેરે મળી આવે. જૈન પરમાણુ પદાર્થનું સૌથી છેલ્લું સુક્ષ્મ સ્વરૂપ છે. તેને હાલનાં ભૌતિકશાસ્ત્ર પ્રમાણે પરમાણુ રચતા સબ-એટમીક પાર્ટીકલ સાથે સરખાવી શકાય. ભવિષ્યમાં સબ-એટમીક પાર્ટીકલની રચના કરનારાં નવાં કણ કે તરંગો મળી આવે તો જૈન-પરમાણુને તેની સાથે જોડવા પડે.

જૈન ધર્મ પ્રમાણે પરમાણુ માત્ર પદાર્થનો અંતિમ અવિભાજ્ય કણ માત્ર નથી. એ બ્રહ્માંડનું સર્જન કરનાર 'સર્જનહાર' છે. તેની પાસે ખાસ ગુણધર્મ છે. જેથી એક કરતાં વધારે પરમાણુ એકઠા થઇને પદાર્થ / મેટર / મુદગલ બન્યો છે. જૈન ધર્મ માને છે કે પદાર્થમાં રહેલી ઉર્જા માપવાનાં એકમ તરીકે 'પરમાણુ' ગણી શકાય. પરમાણુની એકબીજા સાથેની જોડાવાની ક્રિયા / પ્રક્રીયાને જૈન ધર્મ ''સ્કંધ'' તરીકે ઓળખાવે છે. બે કણ, ત્રણ કણ કે તેનાંથી  વધારે કણ એકઠા થઇ એક રેણુ મોલેક્યુલ બને છે. ''સ્કંધ''ની પ્રકૃતિને આધુનિક વિજ્ઞાાનની 'ડાલ્ટનની એટમીક થિયરી' સાથે સરખાવી શકાય.

જૈન ... પ્રમાણે પરમાણુ / સ્કંધ વડે ખાસ પ્રકારની ગતિ થતી હોય તેવું જોવા મળે છે. એટલે કે પરમાણુઓમાં વિશિષ્ટ પ્રકારનાં કંપન, વાયબ્રેશન થાય છે જેનાં કારણે પ્રકાશ, અવાજ, ઉષ્મા-ગરમી વગેરે પેદા થાય છે. પરમાણુની તરંગ પ્રક્રીયા કે તરંગ સ્વરૂપ પ્રકાશ, અવાજ, ગરમી પેદા કરે છે. આ વાતને આધુનિક વૈજ્ઞાાનિક નેલ્સ બોરરનાં ''ક્વૉટમ એટમીક મોડેલ થિયરી'' સાથે જોડી શકાય છે.

જૈન ધર્મમાં પરમાણુનાં કણ અને તરંગ બંને સ્વરૂપ સ્વીકારાયેલાં છે. પદાર્થને દ્રશ્યમાન 'રૂપ' છે. જેને સ્પર્શ, સ્વાદ, ગંધ અને રંગ વડે ઓળખી શકાય. સ્પર્શ વડે આઠ સ્વરૂપ મળે છે. લીસ્સો/સ્મુધ, ખરબચડો/રફ, પોચો/સોફ્ટ, કડક/હાર્ડ, ગરમ, ઠંડો, હલકો અને ભારે. પાંચ પ્રકારનાં સ્વાદ અને બે પ્રકારની ગંધ છે. પાંચ પ્રકારનાં રંગ- એટલે કે કાળો, લાલ, પીળો, વાદળી, અને સફેદ છે. જૈન ધર્મ પ્રમાણે, દ્રવ્યાણુ યોગમાં ૨૦૦ પ્રકારનાં પરમાણુનું વર્ણન છે. આધુનિક વિજ્ઞાાન અત્યાર સુધી ૧૧૮ પ્રકારનાં  પરમાણુ / તત્વ /  એલીમેન્ટ શોધી ચુક્યું છે.

Tuesday, 23 January 2018

''ફ્રેન્કેસ્ટેઈન'' નવલકથા હવે હકીકત બનશે?



''ફ્રેન્કેસ્ટેઈન'' નવલકથા હવે હકીકત બનશે? આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાન, પ્રોસ્થેટીક્સ, સ્ટેમસેલ ટેકનોલોજી અને બાયો પ્રિન્ટીંગ વડે અંગો બનાવવાનું આસાન બન્યું છે જુન ૧૮૧૬ એટલે કે આજથી ૨૦૦ વર્ષ પહેલાંની વાત છે. જ્યારે એક માનવ દૈત્યનો જન્મ થયો હતો. ખ્યાતનામ બ્રિટીશ લેખીકા લેક જીનીવા ખાતે હોલીડે મનાવી રહી હતી. સાથે કવિ મિત્ર લોર્ડ બાયરન અને તેનો પ્રેમી પર્સી શેલી પણ હાજર હતાં. મોસમ ઉનાળાની હોવા છતાં, વાતાવરણ પુષ્કળ ઠંડું અને ભેજવાળું હતું. બધા રૃમમાં ભરાઈ રહેતાં હતાં. લોર્ડ બાયરને ગુ્રપમાં રહેલા લોકોને એક ડરામણી 'ઘોસ્ટ સ્ટોરી' લખવાનું નિમંત્રણ અને ચેલેન્જ આપી. થોડા દિવસમાં મેરી શેલીએ આ દિશામાં કામ કરવાનું શરૃ કર્યું. જેમાંથી જન્મ થયો એક ડરામણી સાયન્સ ફિક્શન નવલકથાનો જેનું નામ હતું : 'ફ્રેન્કેસ્ટેઈન'. આ નવલકથા એ સમયનાં વિજ્ઞાાનથી પ્રભાવિત હતી. તેમાં શંકાને કોઈ સ્થાન નથી. એક તબીબ, યુવાન વૈજ્ઞાાનિક વિક્ટર ફ્રેન્કેસ્ટેઈન મડદાઓને ઉઠાવી લાવી તેમનાં વિવિધ સારા અંગો કાપી લે છે. બધા અંગોને જોડીને એક 'મોન્સ્ટર' બનાવે છે. વિદ્યુતનો ઉપયોગ કરીને વિવિધ શરીરનાં ભાગો ભેગા કરીને બનાવેલ 'ડેવિલ'ને તે જીવતો કરે છે. યાદ રહે, નવલકથામાં મોન્સ્ટરને કોઈ નામ આપવાનું આવ્યું નથી. આજે બે દાયકા બાદ 'મેરી શેલી' જીવતી હોત તો આશ્ચર્ય પામી જાત કે આ રીતે વિવિધ અંગો ભેગા કરીને એક મનુષ્યનું સર્જન જરૃર થઈ શકે. માત્ર મડદામાં પ્રાણ રેડવો મુશ્કેલ બને. આજનું વિજ્ઞાાન શું કહે છે? વિવિધ અંગોને એક જીવંત વ્યક્તિ પર પ્રત્યારોપિત થઈ શકે ખરા? 

મનુષ્ય અંગો સર્જવા માટેની ટુલકીટ:

વિવિધ કોષોનો ઉપયોગ કરીને આધુનિક 3D પ્રિન્ટીંગ ટેકનોલોજી વાપરીને પ્રયોગશાળામાં અંગો બનાવી શકાય છે. આ ટેકનિકને બાયો-પ્રિન્ટીંગ કહે છે. વૈજ્ઞાાનિકો શ્વાસનળીનો ટુકડો બનાવી દર્દીને પ્રત્યારોપણ કરી ચુક્યાં છે. બાયોપ્રિન્ટિંગ માટે સ્ટેમ સેલનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. જ્યાં બાયો-પ્રિન્ટીંગ શક્ય ન હોય ત્યાં સ્ટેમ સેલને વિકસાવી નુકસાનવાળા અંગમાં તેનું પ્રત્યારોપણ કરવામાં તબીબોને સફળતા પણ મળી છે. ચામડી અને આંખના કોષોનું આ રીતે પ્રત્યારોપણ થઈ ચૂક્યું છે. મગજની કામગીરી કઈ રીતે ચાલે છે તે સમજવું વૈજ્ઞાાનિકો માટે ખુબ જ મહત્ત્વનું છે. કારણ કે મનુષ્યનાં દરેક અંગોનું સંચાલન મગજ વડે થાય છે. વૈજ્ઞાાનિકો મગજ અને કોમ્પ્યુટરને જોડવા પણ માગે છે. મનુષ્યની ચૈતન્યશાળી લાક્ષણિકતાઓ, કોમ્પ્યુટરમાં તેઓ 'ડાઉનલોડ' કરવા મથી રહ્યાં છે. હજી આ તબક્કો પ્રાથમીક અવસ્થામાં છે. તાજેતરમાં ઈલેક્ટ્રોનીક ડિવાઈસને બે વ્યક્તિને જોડી દેવામાં સફળતા મળી છે. એક વ્યક્તિ જો તેનાં હાથના આંગળા હલાવે તો, અન્ય વ્યક્તિના હાથના આંગળા આપમળે એ જ રીતે હલનચલન કરે છે. એટલે કે એક વ્યક્તિનાં વિચારો કે સંવેદનને ઈલેક્ટ્રોડ દ્વારા અન્ય વ્યક્તિને આપીને તેનાં અંગોને હલનચલન કરાવી શકાય છે. મગજનાં ચેતા કોષોનાં વાયરીંગના મેપીંગને 'બ્રેઈન કનેક્ટોમ' કહે છે. અત્યાર સુધી વૈજ્ઞાાનિકો, એક સુક્ષ્મ ગોળ કૃમિ (રાઉન્ડ વોર્મ)ના સુક્ષ્મ મગજનું સંપૂર્ણ 'કનેક્ટોમ' ઉકેલવામાં સફળ રહ્યાં છે. જ્યારે અન્ય વ્યક્તિનાં અંગો બીજી વ્યક્તિને આપવામાં આવે ત્યારે, શરીર આવા અંગોને પારકા ગણી તેને નકારી કાઢે છે. જેમાં શરીરની રોગ પ્રતિરક્ષા પ્રણાલી મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. આવા સમયે ખાસ પ્રકારની દવાઓ વડે પ્રતિરક્ષા પ્રણાલીને જાણી જોઈને નબળી બનાવવામાં આવે છે. જો કે આવું કરવાથી પ્રત્યારોપણ કરેલ અંગને ઈન્ફેક્શન લાગવાનો ખતરો વધારે રહે છે. દવાથી રોગપ્રતિરક્ષા પ્રણાલીને નબળી બનાવતી દવાઓને 'એમ્યુનોસપ્રેશન્ટ' કહે છે. જો કે આધુનિક સ્ટેમ સેલ વાપરીને દર્દીનાં પોતાનાં કોષોમાંથી અંગ વિકસાવવામાં આવે તો, તેનાં રિજેક્શનની સમસ્યા રહેતી નથી. કેટલીક વાર મનુષ્યનાં ગુમાવેલ અંગોનાં સ્થાને કૃત્રિમ મિકેનિકલ કમ ઈલેક્ટ્રોનીક અંગ બેસાડવામાં આવે છે. આવા વિજ્ઞાાનને ''પ્રોસ્થેટીક્સ'' કહે છે. 

મગજમારી : કૃત્રિમ મગજ સર્જવાની સમસ્યા

મેરી શેલીની પ્રખ્યાત નવલકથા 'ફ્રેન્કેસ્ટેઈન'ને ઓલટાઈમ ગ્રેટ સ્ટોરીમાં સ્થાન મળે છે. વિશ્વની શ્રેષ્ઠ ૧૦૦ નવલકથાઓનું લીસ્ટ, કોઈપણ સાહિત્યકાર બનાવે તો તેમાં મેરી શેલીની 'ફ્રેન્કેસ્ટેઈન' અવશ્ય સામેલ હશે જ. નવલકથાનું અહીં સાહિત્ય તરીકે મુલ્યાંકન કરવાનું નથી. વિવેચકો તેને વિશ્વની પ્રથમ 'સાયન્સ ફિક્શન' નવલકથા ગણવાનું સુચવે છે. જે ખોટું પણ નથી. મુળ ચર્ચા એ છે કે હાલનાં મેડિકલ સાયન્સ પ્રોસ્થેટીક્સ વગેરેનો ઉપયોગ કરીને મનુષ્ય સર્જન થઈ શકે? બેશક, જવાબ 'હા'માં છે. પરંતુ વિવિધ અંગો જીવંત વ્યક્તિમાંથી મેળવવામાં આવે તો સારાં પરીણામ આવે. મૃત વ્યક્તિનાં અંગોને મૃત્યુ બાદ ચોક્કસ સમયમાં વાપરી લેવા પડે. આજનું વિજ્ઞાાન અંગોનાં પ્રત્યારોપણ એટલે કે 'ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન'ની દિશામાં કેટલું આગળ વધ્યું છે. અન્ય વ્યક્તિનાં અંગો ઉપયોગ કરવામાં હાલમાં મેડિકલ સાયન્સ કઈ સ્થિતિમાં છે? એક ઉડતી નજર નાખીએ... મગજ : હજી સુધી એક વ્યક્તિનું મગજ અન્ય વ્યક્તિમાં પ્રત્યારોપણ કરવામાં મેડિકલ સાયન્સને સફળતા મળી નથી કારણ કે મગજનું વાયરીંગ ખુબ જ અટપટું છે. રિવર્સ એન્જીન્યરીંગ માફક કૃત્રિમ બ્રેઈન બનાવવા માટે વૈજ્ઞાાનિક કાર્ય કરી રહ્યાં છે. ગયા વર્ષે ઉંદરનાં વિવિધ સંવેદનો માટે જવાબદાર ભાગ નિઓ-કોર્ટેક્ષને ઉકેલવામાં વૈજ્ઞાાનિકોને સફળતા મળી છે. એક ક્યુબીક મીલી મીટર એટલે કે મોટી દાણાદાર ખાંડનાં કણનાં ત્રીજા ભાગ જેટલાં, ઉંદરના મગજમાં આશરે ૩૦ હજાર ચેતાકોષો જોડાએલા હોય છે. જેમની વચ્ચે ૪ કરોડ આંતરકોષીય જોડાણ 'સાયનેપ્સ' થયેલાં હોય છે. મનુષ્યનાં મગજની કાર્યરચના અને સરકીટ જાણવી એ ખુબજ જટીલ પ્રક્રિયા છે. મનુષ્યનાં મગજમાં અંદાજે ૮૬ અબજ ચેતાકોષો આવેલાં હોય છે. ઉંદરનાં મગજ કરતાં ત્રીસ લાખ વાર વધારે સક્રીયતા ધરાવતાં કોષો છે. અમેરીકામાં હ્યુમન કનેક્ટોમ પ્રોજેક્ટ ચાલે છે. જે મગજનું વાયરીંગ ચકાસવા અને તેનું મેપીંગ કરવામાં વૈજ્ઞાાનિકો પ્રયત્નશીલ છે. કેટલાંક વૈજ્ઞાાનિકો કોમ્પ્યુટર ચીપ વાપરીને ન્યુરોન પ્રકારનું ડીજીટલ મેપીંગ તૈયાર કરવામાં લાગેલા છે. જ્હોન હોપકીન્સ યુનિ.નાં થોમસ હાર્ટગ બે મહીનાનાં ગર્ભનો મગજ જેટલાં કદનું સુક્ષ્મ જૈવિક મગજનું સર્જન કરવામાં સફળ રહ્યાં છે. આ મગજ બાહ્ય વિદ્યુત સંકેતો સામે પ્રતિક્રિયા પણ આપે છે. હાલનાં તબક્કે આ ટચુકડા મગજનો ઉપયોગ વિવિધ પ્રકારની દવાઓનાં પરીક્ષણ માટે થઈ શકે તેમ છે. 

આ ધડ-માથા વગરની વાત નથી : 

હેડ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ મનુષ્ય મગજ બાદ, નવું શરીર રચના કરવામાં મુખ્ય મુશ્કેલી નડે તેવું અંગ છે. માથુ અને ચહેરો. અત્યાર સુધી આવશ્યક અંગ જેવા કે આંખ, હાથ, ફેફસા, યકૃત, કિડની/મુત્રપીંડ વગેરેનું પ્રત્યારોપણ સફળતાપુર્વક કરવામાં આવ્યું છે. ધડ ઉપર આખે આખું નવું માથુ બેસાડવાનાં પ્રયોગો હજી થયા નથી. વ્હાલીદીમીર ડેમીખેવ નામનાં રશીઅન તબીબે ૧૯૫૦નાં દાયકામાં કુતરા પર અન્ય કુતરાનું માથું બેસાડવાનાં પ્રયોગ તેણે કર્યા હતાં. જે સફળ થયા ન હતાં. તાજેતરમાં ચીનનાં તબીબ અને ઈટાલીઅન ડોક્ટર સર્જીઓ કાનાવેરોએ વાંદરાનાં ધડ ઉપર અન્ય વાંદરાનું માથું બેસાડવામાં સફળતા મેળવી હતી. મિડીયામાં તેને ખાસ્સો પ્રતિભાવ મળ્યો હતો. રશીઅન નાગરીક વેલેરી સ્પીરીડોનોવ નામનાં વ્યક્તિને સ્પાઈનલ મસ્ક્યુલર એન્ટ્રોપી નામનો રોગ થયેલો છે. તેણે પોતાનું માથું અન્ય વ્યક્તિનાં ધડ ઉપર બેસાડવા માટે ડૉ. સર્જીઓ કાનાવેરોને મંજુરી આપી છે. માથાને અન્ય ધડ ઉપર બેસાડવા માટે કાનાવેરોએ નવી આધુનિક ટેકનિક પણ વિકસાવી છે. જે ઝડપી છે મુખ્ય સમસ્યા અહીં ચેતાતંત્રને ઘા સાથે જોડવામાં નડશે તેવું વૈજ્ઞાાનિકો માને છે. માથા બાદ, હવે ચહેરાનું પ્રત્યારોપણ કરવા માટે તબીબો તૈયારી કરી રહ્યાં છે. નવેમ્બર ૨૦૧૫માં પેટ્રીક હાર્ડીસન નામનાં અગ્નિશામક દળનો કર્મચારી, અકસ્માતમાં ખુબ જ ગંભીર રીતે દાઝી ગયો હતો. તેનો ચહેરો ખરાબ રીતે બળી ગયો હતો. યુનિ. ઓફ ન્યુયોર્કનાં મેડિકલ સેલરમાં ૨૦ કલાકની સર્જરી બાદ, પેટ્રીકને અન્ય બ્રેઇન ડેડ વ્યકિતનો ચહેરો બેસાડી આપવામાં આવ્યો હતો. બરાબર એક દાયકા પહેલાં ૨૦૦૫માં એક અન્ય કિસ્સામાં ચહેરાનું આંશિક પ્રત્યારોપણ તબીબોએ કર્યું હતું. પ્રત્યારોપણનાં દરેક કિસ્સામાં દર્દીઓએ આખી જીંદગી 'ઈમ્યુનોસપ્રેસીવ ડ્રગ્સ' લેવા પડે છે. જેમાં ચેપ અને કેન્સર થવાની શક્યતા રહેલી હોય છે. ચહેરાનું પ્રત્યારોપણ કરીને ડૉ. એડવર્ડો રોડ્રીગેજને ખાસ્સી પ્રસિધ્ધી મળી હતી. તેજ પ્રકારે વાંદરાનાં ઘા પર માથું બેસાડનારાં ઈટાલીઅન તબીબ, સર્જીઓ કાનાવેરો મેડિકલ જગત, ઉપરાંત મીડિયામાં પણ ખાસ્સા ચર્ચાસ્પદ રહ્યાં છે. માથુ અને ચહેરાનું પ્રત્યારોપણ કેટલીક સામાજીક અને નૈતિક સમસ્યા પણ પેદા કરે તેમ છે. 

બાયો-પ્રિન્ટીંગ : અંગ ઉત્પાદનની આધુનિક ટેકનિક

મનુષ્ય શરીરમાં જે અંગને આસાનીથી બદલી શકાય અથવા તેની અવેજીમાં અન્ય વસ્તુ વાપરી શકાય તેવું એક માત્ર અંગ હાડકાં છે. જેનાં સ્થાને પીન, સ્ક્રુ અને સળીયા વાપરીને હાડકાને આધાર આપી શકાય છે કે જોડી શકાય છે. ૧૯મી સદીમાં ટીટોનિયમ ઘાતુનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો. કારણ કે આ ધાતુ બિનઝેરી છે. આ ઉપરાંત તે જીવંત કોષો સાથે આસાનીથી રહી શકે છે. તેમાં કોઈ પણ પ્રકારનું 'રિજેક્શન' કોષો દર્શાવતા નથી. પ્રોસ્થેટીક્સ વડે હાથ અને પગ બનાવવામાં આવે છે. જે મગજનાં સંકેતો મેળવીને હલનચલન પણ કરે છે. આ હિસાબે હાથ અને પગનાં સ્થાને કૃત્રિમ હાથ અને પગ બેસાડવામાં બહુ મુશ્કેલી નડતી નથી. 3D પ્રિન્ટીંગ અને હાડકાનું આબેહુબ નકલ જેવું હાડકું બાયો-પ્રિન્ટીંગ વડે બનાવવું સરળ છે. ૨૦૧૨માં 3D પ્રિન્ટર અને તૈયાર થયેલ જડબાનું હાડકું એક મહિલાને બેસાડવામાં આવ્યું હતું. જે સર્જરી બાદ ખોરાક પણ લઈ શકતી હતી અને વાતો પણ કરી શકતી હતી. ૨૦૧૫માં સ્પેનિશ દર્દીને ટીટાનિયમનું બનેલું રીબકે એટલે કે પાંસળીઓવાળું અસ્થીપીંજર બેસાડવામાં તબીબોને સફળતા મળી હતી. બાયો પ્રિન્ટર વડે નાજુક અંગો બનાવવા મુશ્કેલ છે પરંતુ અશક્ય નથી. કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીએ 'મેકર બોટ 3D પ્રિન્ટર બનાવ્યું છે. જેના વડે હૃદય, કિડની અને યકૃત આસાનીથી બનાવવામાં આવ્યા હતાં. જેલ જેવાં પદાર્થ પર જીવંત કોષોને ગોઠવીને અંગો બનાવવામાં આવે છે. 3D પ્રિન્ટીંગ વડે બનાવેલ અંગોને મુખ્ય સમસ્યા નડે છે. તેમાં રક્તવાહિનીનું સર્જન મુખ્ય છે. અંગોને પોષણ અને ઓક્સીજન પહોંચાડવા માટે સુક્ષ્મ રક્તવાહિનીઓ તેમાં બનાવવી પડે. ૨૦૧૪માં ઓસ્ટ્રેલીયા અને અમેરિકાનાં તબીબોએ કૃત્રિમ અંગોમાં, કૃત્રિમ રક્તવાહિનીઓ ગોઠવવામાં સફળતા મેળવી હતી. નોર્થ કેરોલીનાની વેક ફોરેસ્ટ યુની. દ્વારા 3D પ્રિન્ટર વિકસાવવામાં આવ્યું છે જે મનુષ્ય અંગો જેવું આબેહુબ અંગો, કોશિકાઓ અને હાડકા બનાવી શકે છે જેને સીધા જ દર્દીનાં શરીરમાં ગોઠવી શકાય છે. હવે 3D પ્રિન્ટર વડે મનુષ્ય શરીરનું સૌથી વિશાળ અંગ એટલે કે 'ચામડી' છાપવામાં પણ તબીબોને સફળતા મળેલ છે. દાઝેલા લોકો માટે નવી ચામડી આશીર્વાદરૃપ પુરવાર થાય તેમ છે.

Monday, 11 December 2017

હિમ માનવનું ખરૃ રહસ્ય હવે ખૂલે છે !

Pub. Date : 10.12.2017

ક્રિપ્ટોઝુલોસ્ટોને પડેલ મોટો ફટકો...


બ્રિટનમાં એક મ્યુઝીયમ દ્વારા જુના અશ્મીઓની હરાજી કરવામાં આવી હતી.તેમાં પ્રાચીન હાથીનાં વિશાળકાય હાડપીંજર પણ હતાં. જેને 'મામોથ' તરીકે જીવવિજ્ઞાની ઓળખે છે. મામોથની ઉંચી બોલી લાગશે એવું લાગતું હતું પરંતુ મામોથનાં અશ્મીઓની હરાજીમાં મોટી બોલી લાગી નહીં પરંતુ ''નેસી'' તરીકે ઓળખાતાં વિશાળકાય 'લોચનેસ'નાં સંપૂર્ણ હાડપીંજરની ખૂબ જ ઉંચી બોલી લાગી અને અશ્મીઓ ૯૨ હજાર પાઉન્ડમાં વેચાયા હતાં. હરાજી કરનારને ૩૦ હજાર પાઉન્ડ મળવાની આશા હતી. બ્રિટનનાં સ્કોટલેન્ડ પાસે લોચનેસ સરોવર છે. જ્યાં વર્ષોથી ડાયનોસોર જેવું વિશાળ રાક્ષસી જનાવર જોયું હોવાના ઘણા લોકોએ દાવો કર્યો હતો. આ વર્ષે પણ નવ જેટલી વાર 'લોચનેસ મોન્સ્ટર' દેખાયો હોવાની ખબરો છપાઈ હતી. મુળ વાત એ છે કે 'નેસી' તરીકે ઓળખાતું પ્રજ્ઞાાઐતિહાસીક પ્રાણી એ ક્રિપ્ટોઝુલોજીનું લોકપ્રિય જનાવર છે. આવા ક્રિપ્ટોજુલોજીનાં કેન્દ્ર સ્થાને બેઠેલ સૌથી વધારે લોકપ્રિય પ્રાણી હિમાલયનાં પહાડોમાં જોવા મળેલ ''યેતિ'' છે. જેને લોકો હિમ માનવ પણ કહે છે. વૈજ્ઞાાનિકોએ હિમ માનવ ઉર્ફે ''યેતિ'' ઉર્ફે બિગ ફુટનું રહસ્ય ખોલી નાખ્યું છે. જેના કારણે ક્રિપ્ટોજુલોજીને મોટો ફટકો પડયો છે. ક્રિપ્ટોજુલોજી શું છે. ''યેતિ''નું આખરી રહસ્ય શું છે ? 

ક્રિપ્ટોજુલોજી એટલે શું ? 

આપણી પ્રાચીન દંતકથાઓ ઘણીવાર વિચિત્ર આકારનાં પ્રાણીઓનો ઉલ્લેખ આવે છે. આવા પ્રાણીઓનાં વર્ણનમાં વિજ્ઞાાન, પ્રકૃતિ અને પેરા નોર્મલ એટલે કે પરાવિજ્ઞાાનનો સમાવેશ થાય છે. જેનું અસ્તિત્વ કે પુરાવા મળ્યા નથી એવા કાલ્પનિક પ્રાણીઓ વિશે સંશોધન કરનારી વિદ્યાશાખા એટલે ક્રિપ્ટોજુલોજી. જેનો અર્થ થાય ગુપ્ત, છુપાએલું કે વણઓળખાયેલ પ્રાણીનો અભ્યાસ. હવે સવાલ એ થાય કે જે પ્રાણીનાં અભ્યાસ માટે અશ્મીકો કે જૈવિક પુરાવા મળ્યા નથી તેને પ્રાણીશાસ્ત્ર સાથે કઈ રીતે સાંકળી શકાય. આ અર્થમાં ક્રિપ્ટોજુલોજીમાં કોઈ પદ્ધતિસરનું પ્રાણીશાસ્ત્ર નથી એટલે વૈજ્ઞાાનિકો ક્રિપ્ટોજુલોજીને વિજ્ઞાાનની વિદ્યાશાખા માનતા નથી. આમ છતાં ક્રિપ્ટોજુલોજી, તેનો અભ્યાસ અને લોકપ્રિયતા સામાન્ય લોકોમાં પણ વધારે છે કારણકે સામાન્ય પ્રજાને કાલ્પનીક પ્રાણીઓની રહસ્યમય દંતકથામાં વધારે રસ પડે છે. બિગફુટ, યેતિ, હિમ માનવ, લોચનેસ મોન્સ્ટર ઉર્ફે 'નેસી' વગેરે આ ક્રિપ્ટોજુલોજીનાં પાત્રો છે. જેના પુરાવા, સાબીતી કે શરીર અવશેષો મળ્યા નથી, માત્ર લોકોએ તેને જોયા હોવાનાં દાવા કર્યા છે. તાજેતરમાં 'યેતિ' એટલે કે હિમ માનવ કે બિગફુટનાં કહેવાતા અવશેષોનું ડિએનએ પરીક્ષણ કરીને, ક્રિપ્ટોજુલોજીની કાલ્પનિક દુનિયાનાં સૌથી લોકપ્રિય પાત્ર 'યેતિ'નું રહસ્ય ખોલીને, લોકોની કલ્પના ભરેલ ફુગ્ગામાંથી હવા કાઢી નાખી છે. ક્રિપ્ટોજુલોજીને UFO રસીયા સાથે પણ ઘણીવાર સાંકળવામાં આવે છે. કારણ કે આવા પ્રાણીઓ સાથે ક્યારેક પેરાનોર્મલ - શક્તિઓ સંકળાએલી હોવાનાં દાવા પણ કરવામાં આવે છે. ક્રિપ્ટોજુલોજીનાં કેટલાંક પ્રાણીઓનાં વર્ણન વાસ્તવિક પ્રાણીઓને મળતા આવે છે. આવા પ્રાણીઓને નામશેષ થઈ ગયાને હજારો વર્ષ થઈ ગયા હોવાનું વૈજ્ઞાાનિકો માને છે. કેટલાંક પ્રાચીન ડાયનોસૌરનાં વર્ણનો અને ક્રિપ્ટોજુલોજીનાં પ્રાણીઓ વચ્ચે સામ્ય જોવા મળે છે. 'નેસી' કે લોચનેસ મોન્સર આવું જ પ્રાણી છે. વૈજ્ઞાાનિકો નેસીને 'પ્લેસીયોસોર' નામનાં પાણીમાં રહેનારાં ''પ્લેસીયોસોર'' સાથે સરખાવે છે. બિગફુટ કે યેતીને નિષ્ણાંતો, જાયજેન્ટોપિથેક્સ બ્લેકી તરીકે ઓળખાવે છે. જેનું નિકંદન નિકળી ગયું છે. ઓરાંગ પેનેક નામનું પ્રાણી સુમાત્રાનાં જંગલોમાં દેખાયું હોવાનું કહેવાય છે. જેનો અર્થ ટુંકો કે ઠીંગણો માનવ થાય. ઈન્ડોનેશીયામાંથી જ ''હોમોફલોરેન્સીસ''નાં અશ્મીઓ મળી આવ્યા છે. જે ઓરાંગ પેનેકનાં વર્ણનો મળતા આવે છે. આમ ક્રિપ્ટોજુલોજીમાં કલ્પના અને હકીકતોની એવી ગુંથણી છે કે અલગ તારવવું મુશ્કેલ પડે. આમ છતાં કાલ્પનીક પ્રાણીઓમાંથી વાસ્તવિક માહિતીને અલગ કરવાનું કામ ક્રિપ્ટોજુલોજી કરે છે.

કલ્પના અને હકીકત વચ્ચે અટવાતાં - 'ક્રિપ્ટીડ' 

ક્રિપ્ટોજુલોજીમાં પ્રાચીન પ્રાગ-ઐતિહાસીક કાળથી કાલ્પનિક પ્રાણીઓની વાત આવે છે પરંતુ ક્રિપ્ટોજુલોજી માત્ર બે-એક સદી પ્રાચીન વિદ્યાશાખા છે. ૧૮૯૨માં ડચ જીવવિજ્ઞાાનીએ ''ધ ગ્રેટ સી સરપન'' નામની હસ્તપ્રતો પ્રકાશીત કરી હતી. આ પ્રાણી સમુદ્રમાં થતી વિશાળકાય સીલ માછલી માનવામાં આવે છે પરંતુ હજી સુધી કોઈને આ પ્રાણી મળ્યું નથી. આમ ૧૮૯૨થી ડચ જીવવિજ્ઞાાની એન્થની કોર્નેલીસ ઓડેમાન્સે ક્રિપ્ટોજુલોજીની અનઓફીસીઅલ વાત શરૃ કરી કહેવાય. ૧૯૫૫માં બર્નાડ હેવેલમાન્સ નામનાં વ્યક્તિએ ''બોન ધ ટ્રેક ઓફ એનીમલ્સ'' નામનું પુસ્તક પ્રકાશીત કર્યું હતું. તે પુસ્તકની લોકપ્રિયતાએ બર્નાડ હેવેલમાન્સને ક્રિપ્ટોજુલોજીનાં ''ક્રાધર''નું ઉપનામ મળ્યું હતું. ક્રિપ્ટોજુલોજીમાં આવતાં કાલ્પનિક પ્રાણીને ''ક્રિપ્ટીડ'' કહે છે. બર્નાડનાં પુસ્તકમાં વિશ્વભરમાંથી રહસ્યમય ''ક્રિપ્ટીક''નાં વર્ણનો એકઠાં કરવામાં આવ્યાં છે. ક્રિપ્ટીડની લોકપ્રિયતા એટલી છે કે માસ મીડીયા પણ તેને અવાર નવાર ચમકાવતી રહે છે. એનિમલ પ્લેનેટવાળાં ફાઈનીંગ બીગફુટ, સાયફાય ચેનલ ''ડેસ્ટીનેશન ટ્રુથ'' અને નેશનલ જ્યોગ્રાફીક ચેનલ બીસ્ટ હંટર જેવાં કાર્યક્રમો રજુ કરી ચુકી છે. જે ક્રિપ્ટોજુલોજીનાં વિવિધ ''ક્રિપ્ટીડ'' પર આધારીત છે. ક્રિપ્ટોજુલોજી શબ્દ બર્નાડ હેવેલમાને મિત્ર ઈવાન ટી સેન્ડરસન સામે પ્રયોજ્યો હતો. જ્યારે ''ક્રિપ્ટીડ'' શબ્દ ૧૯૮૩માં જે.ઈ. વોલે આપ્યો હતો. એક્ષ્ફોર્ડ ડિકશનરીમાં પણ ''ક્રિપ્ટીડ''ની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે. ૨૦૦૩માં પ્રાચીન પ્રાણી વિશારદ હેનરી જી ને હોમોફલોરેન્સીસ નામનાં ઠીંગણાં મનુષ્ય પ્રજાતીનાં અવશેષો મળ્યા ત્યારે ક્રિપ્ટોજુલોજીમાં આનંદ છવાઈ ગયો હતો કે તેમનાં એક ક્રિપ્ટીડનાં પુરાવાઓ 'વિજ્ઞાાન'ને આપી શક્યા છે. ફોરટીયન ટાઈમ્સ નામનાં પેરાનોર્મલ/પેરાસાયકોલોજીનાં મેગેજીનમાં ક્રિપ્ટોજુલોજી વિશેષણ અવારનવાર છપાય છે. મજાની વાત એ છે કે ડિસેમ્બર- ૨૦૧૭ના ફોર્ટીઅન ટાઈમ્સનાં અંકની કવર સ્ટોરી છે. શુટીંગ બિગફુટ ૫૦. જીઓ-મેગ નામની જીઓ એપ દ્વારા આ મેગેજીનની ડીજીટલ કોપી પણ ઉપલબ્ધ છે. આજથી પચાસ વર્ષ પહેલાં, રોજર પેટરસન અને બોબગીમ્બલીનનો ભેટો બિગફુટ એટલે હિમ માનવ 'યેતિ' સાથે થયો હતો. તેમણે ફિલ્મ પણ બનાવી હતી. 'યેતિ'નાં જે ફોટોગ્રાફ મીડીયામાં જોવા મળે છે તે આ ફિલ્મનો સ્ટીલ ઈમેજ હોય છે. આખરે વૈજ્ઞાાનિકોએ બીગફુટ ''યેતિ''નું રહસ્ય ખોલીને ક્રિપ્ટોજુલોજીની દુનિયામાં મોટો બોમ્બ વિસ્ફોટ કર્યો છે.

હિમ માનવ - ફલેશ બેક 

૧૯ સદીની શરૃઆતથી હિમાનવ ''યેતિ''ની લોકવાયકા વધારે ફેલાવા લાગી હતી. તિબેટ, નેપાળનાં બૌદ્ધ ભિક્ષુકો માનવા લાગ્યા હતાં કે હિમાલયનાં પર્વતોમાં 'યેતિ' હિમ માનવ વસવાટ કરે છે. જેમનાં વર્ણન પ્રમાણે આ પ્રાણી વાંદરાને મળતું આવે છે. પત્થરોનો તે હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કરે છે અને સીટી વગાડતા હોય તેવો અવાજ કાઢે છે. ૧૯૨૧માં લેફટનન્ટ કર્નલ ચાર્લ્સ હોવાર્ડ-બરી દ્વારા ''માઉન્ટ એવરેસ્ટ રેકોનીસાન્સ'' પુસ્તક પ્રકાશીત થાય છે. જેમાં ''એનોમિનેબલસ્નોમેન'' શબ્દ પ્રયોગ 'યેતિ' માટે થાય છે. વિસમી સદીમાં 'યેતિ' સાથે ભેટો કરવા માટે કેટલીય ટીમ હિમાલય ખુંદવા નિકળી પડે છે. ડેઈલી મેઈલ દ્વારા ૧૯૫૪માં પણ એક અભિયાન 'યેતી'ને શોધવા માટે મોકલવામાં આવ્યું હતું. જેનો લીડર જ્હોન એન્જેલો જેકશન હતો. તેમણે બરફ પર પડેલાં યેતીનાં પગલાંનાં ફોટોગ્રાફ લીધા હતા. ૧૮૩૨માં પ્રથમવાર બે પગે ચાલતાં વિચિત્ર પ્રાણીને જોયું હોવાનું વી.એચ. હોગોને તેના પુસ્તકમાં જણાવ્યું હતું. ત્યાર બાદ ૧૮૯૯માં લોરેન્સ વેડેલને માહિતી મળી હતી કે તેનો માર્ગદર્શકોને વાંદરાં જેવું પ્રાણી અને તેનાં પગલા જોવા મળ્યાં હતાં. હોગોનને શંકા હતી કે તેનાં ગાઈડે રીંછને નિહાળ્યું હતું. ૧૯૨૫માં પ્રથમવાર એન.એ. યેમ્બાજીએ હિમાલયમાં વિચિત્ર પ્રાણી જોયું હોવાનું નોંધ્યું. ત્યાર બાદ ૧૯૫૧માં 'યેતી'નાં પગલાંની છાપનાં ફોટા એરીક સીમ્ટને લીધા હતાં. એવરેસ્ટ શિખર પર ચડતાં, એડમંડ હિલેરીએ હિમ માનવનાં પગલાં જોયા હોવાનું જણાવ્યું હતું. યાદ રહે કે એવરેસ્ટ પર પગ મુકનારાં પ્રથમ પર્વતારોહક તરીકેનું બહુમાન, સર એડમંડ હિલેરી અને શેરપા તેનસીંગને ફાળે જાય છે. હિલેરીએ જોકે હિમ માનવ હોવા સંબંધી માન્યતાને અવ્યવહારૃ ગણી હતી. સર હિલેરીને ત્યારબાદ ક્રિપ્ટોજુલોજીમાં રસ પડયો હતો અને તેઓએ બિગફુટ/હિમ માનવ/યેતિને શોધવા માટે ખાસ અભિયાન ચલાવ્યું હતું. ૧૯૬૦ તેમણે 'યેતિ' માટે અભિયાન ચલાવ્યું હતું. જેનું પરીણામ શૂન્ય આવ્યંિ હતું. યેતીનાં કોઈ પુરાવાઓ તેમને મળ્યા ન હતાં. સર એડમંડ હિલેરી પહેલાં, ૧૯૫૯માં 'યેતિ'નાં મળના નમુનાઓ સંશોધકોએ મેળવ્યા હતાં. જેનું પૃથ્થકરણ કરવામાં આવતાં તેમાંથી વણ ઓળખાયેલા બેકટેરીયા જોવા મળ્યા હતાં. એજ વર્ષે બ્રિટીશ અભિનેતા જેમ્સ સ્ટુઅર્ટ ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતાં. તેમણે 'યેતી'નાં મળનાં નમુના ચોરીને લંડન ભેગા કર્યા હતાં. સદીઓ પહેલાં બ્રિટીશરો ભારતનો કિંમતી ખજાનો લુંટી ગયા હતાં. ભારત આઝાદ થયા બાદ, જેમ્સ સ્ટુઅર્ટ ''યેતી''નાં મળના નમુનાં ચોરી ગયા હતા.

આખરે DNA એ રહસ્ય ખોલી નાખ્યું ! 


એશિયા ખંડના તિબેટ અને નેપાળનાં પહાડોમાં ''હિમ માનવ'' 'યેતિ' જોવા મળ્યો હોય તેવી લોકવાયકાઓ સદીઓથી પેઢી દર પેઢી સાંભળવા મળતી આવી છે.  કેટલાંકને 'યેતિ'નાં અસ્થી અને વાળ મળ્યા છે. 'યેતિ'નાં વાળ ગણાતાં નવ સેમ્પલનું વૈજ્ઞાાનિકોએ ડિએનએ ટેસ્ટીંગકરતાં આઠ સેમ્પલ, એશીયન બ્લેક બેઅર, એટલે કે એશીયાઈ કાળા રીંછને મળતાં આવ્યાં છે. જ્યારે એક સેમ્પલ પહાડી કુતરાનાં ડિએનએ સાથે મેળ ખાય છે. બ્રિટીશ પ્રોડકશન કંપની ''આયકન'' ફિલ્મને ૨૦૧૬માં ''યેતી''નાં કેટલાંક નમુના મળ્યા હતાં. આયકન ફિલ્મ, એનીમલ પ્લેનેટ માટે ''યેતી ઓર નોટ'' ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ બનાવી રહ્યાં હતાં. આ નમુનાઓ ડૉ. શાર્લોટ લીન્ડક્વીસ્ટને સોંપવામાં આવ્યા હતાં. જેનું વૈજ્ઞાાનિક પૃથ્થકરણ પ્રોસીડીંગ ઓફ રોયલ સોસાયટી 'B'માં પ્રકાશીત થયું છે. યુનિવર્સિટી ઓફ બફેલોનાં વૈજ્ઞાાનિકોએ 'યેતિ' /હિમ માનવનાં હાડકા, દાંત, ચામડી વાળ અને મળનાં નમુનાઓનું પૃથ્થકરણ કર્યું હતું.
જેમાંથી આઠ સેમ્પલનાં ડિએનએ, હિમાલીયન બ્રાઉન બેઅર, ટીએટીઅન બ્રાઉન બેઅર અને એશીયન બ્લેક બેઅરને મળે છે. આ પહેલાં ડો. લિન્ડક્વીસ્ટ સામાન્ય ડિએનએ ટેસ્ટીંગ કરી ચુક્યા હતા. પરંતુ તે સમયે કેટલાંક પ્રશ્નોનાં જવાબ મળ્યા ન હતાં. તાજેતરમાં તિબેટની ગુફામાંથી મળી આવેલ ફેમર બોડીનાં ટુકડાનું પણ ડિએનએ એનાલીસીસ કરવામાં આવ્યું હતું જે 'તિબેટીઅન બ્રાઉન બેઅર'નું હાડકું હોવાનું સામે આવ્યું છે. ડો. લીન્ડકવીસ્ટે એશીયાઈ રીંછોનાં ઉત્ક્રાંતિ ઈતિહાસ સંબંધે પણ સંશોધન કરેલ છે. હિમાલીઅન બ્રાઉન બેઅરનાં અસ્તિત્વ માથે મોટો ખતરો રહેલો છે. જેનો બચાવ રણનીતી માટે વૈજ્ઞાાનિકોએ તેની જીનેટીક ડાયવર્સીટી તપાસી હતી. જેમાં ૨૩ જેટલાં એશીયન રિંછોની માઈટોકોન્ક્રીઅલ ડિએનએ એનાલીસીસ કરવામાં આવ્યું હતું. કોષ કેન્દ્રનાં રંગસૂત્રો ઉપરાંત કણાભસૂત્રો એટલે માઈટોકોન્દ્રીયામાં પણ માતૃત્વ પક્ષનું ડિએનએ પેઢી દર પેઢી વારસામાં ઉતરતું જોવા મળે છે. જેમાં અન્ય જનીનોની ભેળસેળ ઓછી થયેલી હોય છે. અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે તિબેટનાં બ્રાઉન બેઅરની પૂર્વજોની શાખા, ઉત્તર અમેરીકા અને યુરોપ-એશીયાનાં રીંછો સાથે પણ મળે છે. અમેરીકાનાં પહાડોમાં પણ હિમ માનવ જોવા મળ્યાના અહેવાલ હતાં. આખરે હિમ માનવ 'યેતિ' તરીકે ઓળખાતું પ્રાણી હિમાલયનું રીંછ હોવાનું સામે આવ્યું છે.